पंचांग आणि मुहूर्त म्हणजे काय? (थोडक्यात व्याख्या)
वैदिक ज्योतिषशास्त्रानुसार ‘पंच-अंग’ म्हणजेच कालमापनाची पाच मुख्य अंगे: तिथी, वार, नक्षत्र, योग आणि करण. दैनंदिन जीवनात कोणत्याही शुभ कार्याची सुरुवात (गृहप्रवेश, लग्न, व्यापार शुभारंभ, वाहन खरेदी) करण्यासाठी पंचांग आणि मुहूर्त यांचा सूक्ष्म विचार केला जातो. सूर्य आणि चंद्राच्या गतीवर आधारित शुभ चौघडिया, अभिजित मुहूर्त आणि राहुकाळ निवडून कार्याची फलश्रुती ठरवली जाते.
पंचांग आणि मुहूर्त: पंचांगाची ५ मुख्य अंगे व शुभ चौघडिया अचूक संपूर्ण मार्गदर्शक
वेळेचे अचूक ज्ञान म्हणजेच यशाची गुरुकिल्ली. पंचांग आणि मुहूर्त या वैदिक गणितीय प्रणालीद्वारे योग्य वेळेची निवड कशी करावी, राहुकाळ कसा टाळावा आणि शुभ चौघडिया कसा ओळखावा हे शुद्ध मराठीत अभ्यासा.
पंचांग आणि मुहूर्त यांचे मूळ: पंचांगाची ५ मुख्य अंगे
दैनंदिन वैदिक पंचांग पाच घटकांपासून बनते. पंचांग आणि मुहूर्त यांचा अभ्यास करताना या पाच अंगांचे स्वतंत्र महत्त्व खालीलप्रमाणे आहे:
१. तिथी (Tithi)
चंद्र-सूर्य अंतरचंद्र आणि सूर्यामधील प्रत्येकी १२ अंशांचे अंतर म्हणजे एक तिथी. शुक्ल व कृष्ण पक्षातील १५-१५ मिळून एकूण ३० तिथी असतात.
२. वार (Vaar)
सौर दिवससूर्योदयापासून दुसऱ्या सूर्योदयापर्यंतचा काळ म्हणजे एक वार. सोमवार ते रविवार या सात वारांचे स्वतंत्र ग्रहाधिपती असतात.
३. नक्षत्र (Nakshatra)
तारामंडलक्रांतिवृत्तातील २७ नक्षत्रे. दररोज चंद्र ज्या नक्षत्रातून भ्रमण करतो, त्या नक्षत्राचा विशिष्ट प्रभाव त्या दिवसाच्या कार्यावर पडतो.
४. योग (Yoga)
सूर्य+चंद्र बेरीजसूर्य आणि चंद्राच्या रेखांशांच्या बेरजेवरून एकूण २७ योग तयार होतात. विष्कंभ ते वैधृती यांपैकी शुभ योगांवर कार्य सिद्धीस जाते.
५. करण (Karana)
अर्धी तिथीएका तिथीचा निम्मा भाग (६ अंश) म्हणजे एक करण. एकूण ११ करणांपैकी ७ चर आणि ४ स्थिर करणे असतात. विष्टी (भद्रा) करण अशुभ मानले जाते.
पंचांग आणि मुहूर्त ठरवताना शुभ चौघडिया कसे पाहावे?
आपत्कालीन किंवा तात्काळ प्रवासाला निघताना संपूर्ण पत्रिका तपासणे शक्य नसते, तेव्हा पंचांग आणि मुहूर्त नियमांनुसार ‘चौघडिया’ (Choghadiya) पाहिले जाते. दिवसाचे ८ आणि रात्रीचे ८ असे एकूण १६ चौघडिया असतात:
राहुकाळ आणि अभिजित मुहूर्त: काय करावे व काय टाळावे?
वैदिक पंचांग आणि मुहूर्त शास्त्रात दिवसातील दोन विशिष्ट कालखंडांना विशेष स्थान आहे:
| मुहूर्त प्रकार | कालावधी / वेळ | प्रभाव | शिफारस |
|---|---|---|---|
| अभिजित मुहूर्त | दुपारी स्थानिक मध्यान्हाच्या साधारण २४ मिनिटे आधी व २४ मिनिटे नंतर | अत्यंत शुभ | कोणत्याही नवीन कामाचा शुभारंभ, खरेदी, किंवा प्रवासासाठी सर्वोत्तम वेळ मानली जाते. |
| राहुकाळ (Rahu Kaal) | दिवसाचा दीड तासांचा कालखंड (प्रत्येक वारी वेळ बदलते) | अशुभ / वर्ज्य | कोणतेही नवीन कार्य, आर्थिक करार, विवाहाची बोलणी किंवा प्रवास टाळावा. |
| गोधूलि मुहूर्त | सूर्यास्ताच्या वेळचा पवित्र संधीकाळ | शुभ | पूजा, आराधना, गृहप्रवेश आणि शांती कर्मांसाठी उत्तम. |
| यमगंड काळ | प्रत्येक वारी येणारा दीड तासांचा कालखंड | वर्ज्य | महत्त्वाच्या आर्थिक व्यवहारांसाठी वर्ज्य मानला जातो. |
पंचांग आणि मुहूर्त याविषयी नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
१. पंचांगातील ‘भद्रा’ म्हणजे काय आणि ती का टाळली जाते?
विष्टी करणालाच ज्योतिषशास्त्रात ‘भद्रा’ म्हणतात. भद्रा काळात शुभ कार्ये (लग्न, मुंज, गृहप्रवेश, खरेदी) वर्ज्य मानली जातात, कारण या काळात सुरू केलेल्या कामात विघ्ने येण्याची शक्यता असते.
२. अभिजित मुहूर्त कधी वर्ज्य असतो?
बुधवारी अभिजित मुहूर्त वर्ज्य मानला जातो. इतर सर्व वारांना अभिजित मुहूर्तावर कोणतेही शुभ कार्य सुरू करता येते.
३. संकष्टी चतुर्थीला चंद्रोदय वेळ पंचांगावरून कशी पाहावी?
प्रत्येक जिल्ह्याचा रेखांश वेगळा असल्याने चंद्रोदय वेळ बदलतो. आमच्या पंचांग पोर्टलवर महाराष्ट्रातील ३६ जिल्ह्यांची मिनिटांनुसार अचूक चंद्रोदय वेळ उपलब्ध असते.
४. राहुकाळ दररोज एकाच वेळी असतो का?
नाही. वारांनुसार राहुकाळची वेळ बदलते (उदा. सोमवारी सकाळी ७:३० ते ९:००, तर रविवारी दुपारी ४:३० ते ६:०० दरम्यान राहुकाळ असतो).