✨ मराठी दिनदर्शिका २०२७: सर्व सण, एकादशी, संकष्टी चंद्रोदय वेळ व पंचांग कोष्टक आत्ताच पाहा ➔
🚩 वैदिक ज्योतिष मूलभूत सूत्र

राशी आणि नक्षत्र म्हणजे काय? (थोडक्यात व्याख्या)

वैदिक ज्योतिषशास्त्रानुसार संपूर्ण क्रांतिवृत्त (३६० अंश) एकूण १२ राशींमध्ये (प्रत्येकी ३० अंश) आणि २७ नक्षत्रांमध्ये (प्रत्येकी १३ अंश २० कला) विभागलेले आहे. व्यक्तीच्या जन्माच्या वेळी राशी आणि नक्षत्र यांच्या समन्वयातून जन्मकुंडली तयार होते. चंद्र ज्या राशीत असतो ती चंद्र रास मानली जाते, तर ज्या नक्षत्राच्या विशिष्ट चरणात चंद्राचा वास असतो त्यानुसार व्यक्तीचे जन्मनक्षत्र व नामाक्षर निश्चित केले जाते.

राशी आणि नक्षत्र: १२ राशी व २७ नक्षत्रांचे अचूक संपूर्ण कोष्टक

वैदिक ज्योतिषशास्त्रात मानवी भाग्योदय, मानसिक स्वभाव आणि दशा चक्र ठरवण्यासाठी राशी आणि नक्षत्र ही दोन मूळ सूत्रे आहेत. १२ राशींचे वैदिक गुणधर्म, त्यांचे स्वामी आणि २७ नक्षत्रांचे चरण कोष्टक येथे शुद्ध मराठीमध्ये अभ्यासा.

राशी आणि नक्षत्र यांचा परस्परसंबंध: १२ राशींचे स्वरूप, स्वामी व तत्त्व

जन्मकुंडली समजून घेताना राशी आणि नक्षत्र यांचा संबंध अभ्यासणे अत्यंत आवश्यक असते. वैदिक ज्योतिषानुसार प्रत्येक राशीचे स्वतःचे तत्त्व (अग्नी, पृथ्वी, वायू, जल), स्वभाव (चर, स्थिर, द्विस्वभाव) आणि राशी स्वामी असतात. या घटकांवरून व्यक्तीचा मूलभूत स्वभाव आणि कार्यशैली ठरते:

मेष (Aries)

१ ली रास
स्वामी: मंगळ | तत्त्व: अग्नी

धाडसी, महत्त्वाकांक्षी, नेतृत्वगुणी आणि ऊर्जावान स्वभाव. जलद निर्णय घेण्याची वृत्ती असते.

वृषभ (Taurus)

२ री रास
स्वामी: शुक्र | तत्त्व: पृथ्वी

संयमी, कलाप्रेमी, व्यावहारिक आणि आर्थिक स्थिरता जपणारा स्वभाव. कष्टाळू वृत्ती असते.

मिथुन (Gemini)

३ री रास
स्वामी: बुध | तत्त्व: वायू

बुद्धिमान, संवादकुशल, जिज्ञासू आणि बहुआयामी व्यक्तिमत्त्व. वाचन आणि लेखनाची आवड.

कर्क (Cancer)

४ थी रास
स्वामी: चंद्र | तत्त्व: जल

भावूक, संवेदनशील, कुटुंबवत्सल आणि काळजीवाहू वृत्ती. कल्पकता आणि स्मरणशक्ती दांडगी असते.

सिंह (Leo)

५ वी रास
स्वामी: सूर्य | तत्त्व: अग्नी

राजाप्रमाणे आत्मविश्वासू, उदार, स्वाभिमानी आणि अधिकार गाजवणारे व्यक्तिमत्त्व.

कन्या (Virgo)

६ वी रास
स्वामी: बुध | तत्त्व: पृथ्वी

सूक्ष्म विश्लेषक, शिस्तप्रिय, वक्तशीर आणि कार्यकुशल स्वभाव. प्रत्येक काम व्यवस्थित करण्याची सवय.

तूळ (Libra)

७ वी रास
स्वामी: शुक्र | तत्त्व: वायू

न्यायप्रिय, संतुलक, आकर्षक आणि सौंदर्यप्रेमी व्यक्तिमत्त्व. भागीदारी आणि समाजात सन्मान मिळतो.

वृश्चिक (Scorpio)

८ वी रास
स्वामी: मंगळ | तत्त्व: जल

गूढ, दृढनिश्चयी, संशोधन वृत्ती आणि अंतर्ज्ञानी स्वभाव. गोपनीयता जपणारे व्यक्तिमत्त्व.

धनु (Sagittarius)

९ वी रास
स्वामी: गुरु | तत्त्व: अग्नी

आशावादी, धर्मनिष्ठ, ज्ञानी, तत्त्वज्ञानी आणि प्रवासप्रेमी स्वभाव. उच्च शिक्षणात यश मिळते.

मकर (Capricorn)

१० वी रास
स्वामी: शनी | तत्त्व: पृथ्वी

कर्तव्यदक्ष, महत्त्वाकांक्षी, संयमी आणि कठोर परिश्रमी स्वभाव. दीर्घकालीन कारकीर्दीत उत्तम यश.

कुंभ (Aquarius)

११ वी रास
स्वामी: शनी | तत्त्व: वायू

समाजसुधारक, वैज्ञानिक दृष्टिकोन, स्वतंत्र विचारांचे आणि परोपकारी व्यक्तिमत्त्व.

मीन (Pisces)

१२ वी रास
स्वामी: गुरु | तत्त्व: जल

अध्यात्मिक, दयाळू, कल्पनाविलास आणि सहानुभूती बाळगणारा स्वभाव. परोपकाराची भावना दांडगी असते.

प्रामाणिक संदर्भ: भारतीय राष्ट्रीय पंचांग आणि अचूक गणितीय गणनेसाठी भारत सरकारच्या अधिकृत पद्धतीनुसार लाहिरी अयनांश (Lahiri Ayanamsha) या प्रमाणाचा वापर केला जातो, ज्यामुळे राशी आणि नक्षत्रांची अंशगणना तंतोतंत ठरते.

राशी आणि नक्षत्र कोष्टक: २७ नक्षत्रे, त्यांचे स्वामी आणि विंशोत्तरी दशा संबंध

आकाशातील ३६० अंशांच्या चक्रात राशी आणि नक्षत्र यांची शास्त्रोक्त विभागणी केली आहे. एका राशीमध्ये सव्वादोन नक्षत्रे (२.२५ नक्षत्रे म्हणजेच ९ चरण) समाविष्ट असतात. प्रत्येक नक्षत्राचे एकूण ४ चरण असतात. आपल्या जन्माच्या वेळी चंद्र ज्या नक्षत्रात असतो, त्या नक्षत्राचा स्वामी ग्रह आपल्या जन्माच्या पहिल्या विंशोत्तरी महादशेचा स्वामी ठरतो.

क्र. नक्षत्राचे नाव नक्षत्र स्वामी (दशा) संबंधित रास वैदिक गुणधर्म
१अश्विनीकेतूमेष (१, २, ३, ४ चरण)चपळ, आरोग्यदायी, उत्साही, साहसी
२भरणीशुक्रमेष (१, २, ३, ४ चरण)दृढनिश्चयी, सत्यवचनी, कलाप्रेमी
३कृत्तिकासूर्यमेष (१) / वृषभ (२, ३, ४)तेजस्वी, तीक्ष्ण बुद्धी, नेतृत्वगुण
४रोहिणीचंद्रवृषभ (१, २, ३, ४ चरण)सुंदर, आकर्षक, सर्जनशील, लोकप्रिय
५मृगशीर्षमंगळवृषभ (१, २) / मिथुन (३, ४)संशोधक, चतुर, शोधक वृत्ती, प्रवासाची आवड
६आर्द्राराहूमिथुन (१, २, ३, ४ चरण)तीव्र स्मरणशक्ती, तांत्रिक बुद्धी, कष्टाळू
७पुनर्वसुगुरुमिथुन (१, २, ३) / कर्क (४)सत्यप्रिय, धार्मिक, समाधानी, पुनरुत्थान क्षमता
८पुष्यशनीकर्क (१, २, ३, ४ चरण)सर्वात शुभ नक्षत्र, पोषक, संयमी, धर्मपरायण
९आश्लेषाबुधकर्क (१, २, ३, ४ चरण)चतुर, मुत्सद्दी, गूढविद्या, राजकीय ज्ञान
१०मघाकेतूसिंह (१, २, ३, ४ चरण)पितृभक्त, स्वाभिमानी, ऐश्वर्यसंपन्न
११पूर्वा फाल्गुनीशुक्रसिंह (१, २, ३, ४ चरण)आनंदी, विलासी, गोड बोलणारे, भाग्यवान
१२उत्तरा फाल्गुनीसूर्यसिंह (१) / कन्या (२, ३, ४)परोपकारी, मित्रप्रिय, स्थिर स्वभावी
१३हस्तचंद्रकन्या (१, २, ३, ४ चरण)हस्तकला निपुण, हुशार, व्यावहारिक बुद्धी
१४चित्रामंगळकन्या (१, २) / तूळ (३, ४)रचनात्मक, देखणे, वास्तुकला/अभियांत्रिकी आवड
१५स्वातीराहूतूळ (१, २, ३, ४ चरण)स्वावलंबी, स्वतंत्र विचार, व्यापारी कौशल्य
१६विशाखागुरुतूळ (१, २, ३) / वृश्चिक (४)ध्येयवादी, महत्त्वाकांक्षी, विजयी वृत्ती
१७अनुराधाशनीवृश्चिक (१, २, ३, ४ चरण)मित्रप्रेमी, परदेशगमन, निष्ठावंत स्वभाव
१८ज्येष्ठाबुधवृश्चिक (१, २, ३, ४ चरण)ज्येष्ठत्व, सन्मानप्रिय, संरक्षणकर्ता, धाडसी
१९मूळकेतूधनु (१, २, ३, ४ चरण)मुळापर्यंत शोध घेणारे, तत्त्वचिंतक, परिवर्तनशील
२०पूर्वाषाढाशुक्रधनु (१, २, ३, ४ चरण)अजिंक्य, दृढनिश्चयी, जनमानसात लोकप्रिय
२१उत्तराषाढासूर्यधनु (१) / मकर (२, ३, ४)धार्मिक, विनयशील, सर्वांचे लाडके, सत्यनिष्ठ
२२श्रवणचंद्रमकर (१, २, ३, ४ चरण)श्रवणभक्ती, ज्ञानार्जन, उत्तम श्रोता, सुशिक्षित
२३धनिष्ठामंगळमकर (१, २) / कुंभ (३, ४)संगीतप्रेमी, धनवान, उदार आणि पराक्रमी
२४शततारकाराहूकुंभ (१, २, ३, ४ चरण)वैद्यकीय ज्ञान, गूढविद्या, रहस्यभेदक बुद्धी
२५पूर्वा भाद्रपदागुरुकुंभ (१, २, ३) / मीन (४)त्यागी, तपस्वी, आध्यात्मिक वक्ता, तत्त्वज्ञानी
२६उत्तरा भाद्रपदाशनीमीन (१, २, ३, ४ चरण)गंभीर, दयाळू, स्थिर, परोपकारी विचारसरणी
२७रेवतीबुधमीन (१, २, ३, ४ चरण)संपन्न, सुसंस्कृत, प्राण्यांवर दया करणारे, मधुरभाषी

राशी आणि नक्षत्र यातील मुख्य फरक: सूर्य रास, चंद्र रास आणि नक्षत्र

भारतीय वैदिक पद्धतीत राशी आणि नक्षत्र या संकल्पना स्पष्टपणे समजून घेणे गरजेचे आहे:

  • सूर्य रास (Sun Sign): जन्मतारखेनुसार सूर्य ज्या राशीत असतो ती सूर्य रास होय. ही पाश्चात्त्य पद्धतीत वापरली जाते.
  • चंद्र रास (Moon Sign): जन्मसमयी चंद्र ज्या राशीत असतो ती खरी जन्मरास. राशी आणि नक्षत्र यांच्या संयोगातून चंद्र रास मनाचा कल स्पष्ट करते.
  • जन्मनक्षत्र (Birth Star): चंद्र राशीच्याही अधिक सूक्ष्म स्तरावर जाऊन काढलेली चंद्र स्थिती. यावरून विंशोत्तरी दशा आणि बाळाचे नामाक्षर ठरते.

राशी आणि नक्षत्र याविषयी नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

१. माझ्या जन्म पत्रिकेत राशी आणि नक्षत्र कसे ओळखावे?

आपल्या जन्मपत्रिकेत ‘चं’ (चंद्र) ज्या राशीच्या घरात असतो ती चंद्र रास असते, आणि त्या वेळी चंद्रासमोर नोंदवलेले नक्षत्र हे आपले जन्मनक्षत्र असते.

२. एका राशीमध्ये किती नक्षत्रांचा समावेश होतो?

प्रत्येक राशीमध्ये सव्वादोन (२.२५) नक्षत्रे असतात. एका नक्षत्राचे ४ चरण असतात, म्हणजेच एका राशीत एकूण ९ नक्षत्रांचे चरण समाविष्ट असतात.

३. बाळाचे नाव राशी आणि नक्षत्र यांपैकी कशावरून ठेवावे?

वैदिक ज्योतिषानुसार बाळाचे नाव नेहमी जन्मनक्षत्राच्या अचूक चरणावरून निघणाऱ्या आद्याक्षरावरूनच (नामाक्षरावरून) ठेवावे.

४. राशी आणि नक्षत्र यावरून विंशोत्तरी महादशा कशी ठरते?

जन्माच्या वेळी चंद्र ज्या नक्षत्रात असतो, त्या नक्षत्राचा स्वामी ग्रह व्यक्तीच्या आयुष्यातील पहिल्या विंशोत्तरी महादशेचा अधिपती ठरतो.

📜
गणेश शिंदे (नाशिक)
यांनी ६८ पानांची महा-कुंडली डाऊनलोड केली.
८ मिनिटांपूर्वी • सत्यापित ग्राहक ✔